Bölgesel denge yeniden kuruluyor: üç eksen, tek belirsizlik

Uluslararası ilişkilerde "düzenin değişmesi" nadiren tek bir olayla gerçekleşir. Genellikle birbirinden bağımsız görünen üç ayrı eksende eşzamanlı kaymalar olur ve bu kaymalar üst üste bindiğinde, geriye dönüp bakıldığında bir dönüm noktası görürüz.

Bugün bu eksenlerin üçü de aynı anda hareket hâlinde.

Birinci eksen: güvenlik mimarisi

Güvenlik ittifakları, kurulduklarındaki tehdit tanımıyla yaşarlar. Tehdit tanımı değiştiğinde ittifak dağılmaz; ama ittifak içindeki hiyerarşi değişir. Yük paylaşımı tartışmaları, tam olarak bu hiyerarşinin yeniden pazarlığıdır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şu: kapasite sahibi olmak ile karar süreçlerinde ağırlık sahibi olmak farklı şeylerdir. İkincisi, birincisinin otomatik sonucu değildir.

İkinci eksen: ticaret ve tedarik

Ekonomik karşılıklı bağımlılık uzun yıllar boyunca bir barış garantisi olarak sunuldu. Son dönemde ise aynı bağımlılık bir kaldıraç olarak okunuyor. Tedarik zincirlerinin kısaltılması, kritik girdilerde çeşitlendirme ve teknoloji transferine getirilen sınırlar, hepsi aynı yeni okumanın sonucu.

Bu, küreselleşmenin sona ermesi değil; küreselleşmenin güvenlik gözlüğüyle yeniden düzenlenmesidir.

Ticaret artık yalnızca refahın değil, kırılganlığın da haritasını çiziyor. Bir ülkenin dış politikası, giderek daha fazla, tedarik listesine bakılarak okunabiliyor.

Üçüncü eksen: meşruiyet

Üçüncü ve en az konuşulan eksen normatif olan. Kurumların kararlarına uyulup uyulmadığı kadar, o kararların neden meşru sayıldığı da tartışmalı hâle geldi. Çifte standart eleştirisi bir retorik aracı olmaktan çıkıp, ittifak tercihi belirleyen bir faktöre dönüştü.

Bu üçüncü eksen, ilk ikisinin etkisini büyüten bir çarpan gibi çalışıyor.

Orta ölçekli aktörler için ne anlama geliyor?

Kutupların netleşmediği dönemler, orta ölçekli aktörler için hem fırsat hem risk üretir:

• Fırsat, birden fazla masada aynı anda oturabilme imkânıdır.
• Risk, her masada biraz daha az güvenilir bulunma ihtimalidir.

Dengede kalmanın sürdürülebilir tek yolu, tercihlerin belirsiz bırakılması değil; hangi konuda hangi ilkeye göre karar verileceğinin önceden ve açıkça ilan edilmesidir. Öngörülebilirlik, küçük aktörlerin en büyük kaldıracıdır.

Önümüzdeki dönem

Üç eksenin de aynı anda hareket ettiği dönemlerde, kısa vadeli hamlelerin uzun vadeli maliyetleri genellikle küçümsenir. Bu nedenle önümüzdeki dönemi izlerken tek bir kritere bakmak yeterli olacak: verilen sözlerin, koşullar değiştiğinde de geçerli kalıp kalmadığı.

Diplomaside itibar, tıpkı para politikasında olduğu gibi, yavaş birikir ve hızla harcanır.