Budapeşte ve Viyana Seyahatimin Düşündürdükleri: Şehir, İnsan ve Medeniyet

Bazı yolculuklar vardır; insan yalnızca şehirleri değil, kendi zihin dünyasını da dolaşır.

Budapeşte ve Viyana seyahatim benim için böyle bir yolculuktu.

Tuna'nın kıyısında yürürken, tarihî binaların arasında dolaşırken, parklarda oturan insanları izlerken ve tramvayların sessizce akıp gidişine bakarken yalnızca iki Avrupa şehrini görmedim. Aynı zamanda şehir ile insan arasındaki ilişkinin nasıl kurulabileceğine de tanıklık ettim.

Döndüğümde zihnimde kalan ilk şey saraylar, müzeler ya da turistik mekânlar değildi. Asıl dikkatimi çeken, günlük hayatın sıradan gibi görünen ayrıntılarıydı: temiz kaldırımlar, korunmuş tarihî yapılar, geniş yeşil alanlar, düzenli trafik, kamusal alanların estetiği ve insanların birbirlerinin yaşam hakkına gösterdiği özen…

Bütün bunlar bir araya geldiğinde ortaya yalnızca güzel değil, aynı zamanda yaşanabilir şehirler çıkıyor.

Medeniyet çoğu zaman büyük eserlerle ölçülür. Oysa gerçek medeniyet, insanın günlük hayatında hissedilir.

Çocukların güvenle yürüyebildiği sokakta…

Yaşlıların rahatça oturabildiği parkta…

Bir engellinin zorlanmadan kullanabildiği kaldırımlarda…

Bir ağacın kesilmeden korunabildiği şehir anlayışında…

Bir tarihî yapının rant uğruna yok edilmediği kültürde…

Medeniyet kendisini en çok burada gösterir.

Budapeşte ve Viyana'da gördüğüm de buydu.

Bu şehirler yalnızca ekonomik gücün değil; yüzyıllar boyunca biriken kültürün, kurumsal hafızanın ve ortak toplumsal bilincin ürünüdür. İnsan, doğa, tarih ve estetik arasında kurulmuş hassas bir denge hissedilmektedir.

Bu denge tesadüfen ortaya çıkmamıştır. Yerleşmiş hukuk anlayışının, güçlü kurumların, eğitim sisteminin ve şehir kültürünün uzun yıllar boyunca ürettiği bir sonuçtur.

Burada önemli bir noktayı teslim etmek gerekir.

Batı'nın bugünkü refahını ve kurumsal gücünü yalnızca sömürü olgusuyla açıklamak, gerçeğin önemli bir kısmını görmezden gelmektir. Rönesans, Reform, Aydınlanma, bilimsel devrim, teknik ilerleme, üretim kültürü ve insan emeği de bu yükselişin temel unsurları arasında yer almıştır.

Aynı şekilde İslam dünyasının bugün karşı karşıya bulunduğu sorunları yalnızca dış müdahalelerle açıklamak da yeterli değildir. Cehalet, taassup, istibdat, hukuksuzluk, üretimsizlik ve eğitim alanındaki gerileme gibi iç dinamikler de bu tablonun oluşmasında önemli rol oynamıştır.

Bir toplumun medeniyet seviyesi, sahip olduğu gökdelenlerin yüksekliğiyle değil; koruyabildiği değerlerin derinliğiyle ölçülür. Yüksek binalar yapmak mümkündür; ancak insana saygıyı, çevre bilincini, şehir estetiğini ve kamusal sorumluluğu inşa etmek çok daha zordur. Çünkü bunlar betonla değil, eğitim ve kültürle yapılır. Beton birkaç yılda yükselir; kültür ise nesiller boyunca oluşur.

Bu şehirlerde gördüğüm düzen ve estetik yalnızca Avrupa'ya özgü bir tecrübe değildir. Tarihe geniş bir perspektiften bakıldığında, benzer şehircilik anlayışlarının farklı medeniyetlerde de ortaya çıktığı görülür. Nitekim insanı merkeze alan şehir tasavvuru, bir dönem İslam medeniyetinin de en güçlü yönlerinden biriydi.

Bu manzaralar karşısında aklıma Bağdat, Kurtuba, Semerkant, Buhara ve İstanbul geldi. Bir zamanlar bu şehirler dünyanın hayranlık duyduğu merkezlerdi. İlimde, sanatta, mimaride ve şehircilikte örnek gösteriliyor; sokak temizliğinden vakıf kültürüne, su yollarından şehir planlamasına kadar birçok konuda çağlarının ilerisinde bulunuyorlardı.

Bugün ise İslam dünyasının önemli bir bölümünde farklı bir tabloyla karşılaşıyoruz:

Plansız büyüyen şehirler…

Azalan yeşil alanlar…

Kaderine terk edilmiş tarihî miras…

Trafik ve gürültü içinde sıkışan hayatlar…

Kentsel estetikten uzak yerleşimler…

Bu manzara karşısında Ziya Paşa'nın meşhur mısraları ister istemez hatıra geliyor:

"Diyâr-ı küfrü gezdim beldeler kâşâneler gördüm, Dolaştım mülk-i İslâmı bütün virâneler gördüm."

Aradan geçen yaklaşık bir buçuk asra rağmen bu sözlerin hâlâ zihinlerde yankılanıyor olması düşündürücüdür. Ziya Paşa burada bir inanç muhasebesinden çok bir medeniyet muhasebesi yapmakta; şehirlerin düzeni, hukukun işleyişi ve insan hayatına verilen değer bakımından gördüğü farkı dile getirmektedir.

Bu tablo karşısında insan ister istemez şu soruyu soruyor:

Ne oldu da şehirlerimizi ve şehirlerimizle birlikte medeniyet iddiamızı kaybettik?

Bunun kolay bir cevabı yok. Sorun yalnızca ekonomide ya da siyasette değildir. Mesele, eğitimden şehir kültürüne uzanan daha derin bir zihniyet meselesidir.

Şehri yalnızca rant üreten bir alan olarak gören anlayış ile onu insan hayatının ortak evi olarak gören anlayış arasında büyük bir fark vardır. Birincisi binalar üretir; ikincisi yaşanabilir şehirler ve medeniyet.

Oysa şehir yalnızca yolların ve binaların toplamı değildir; aynı zamanda bir ahlak meselesidir. Kaldırıma park edilen araçtan çevreye atılan çöpe kadar her davranış şehir kültürünün bir parçasıdır. Kurallara uyma bilinci, başkasının hakkına saygı ve ortak alanları koruma sorumluluğu şehir ahlakını oluşturur.

Şehirlerin görüntüsü çoğu zaman toplumların iç dünyasını yansıtır. Sokaklar yalnızca taş ve asfalt değil, insanların birbirlerine karşı tutumlarının da aynasıdır. Şehir, insanın sadece yaşadığı değil, aynı zamanda şekillendiği çevredir. Çirkinlik insanı yorar, kaos tüketir, düzensizlik umudunu kırar; estetik, düzen ve yeşil alanlar ise insan ruhuna nefes aldırır.

Peki, nasıl şehirlerde yaşamak istiyoruz?

Bu soru aslında nasıl bir toplum olmak istediğimiz sorusudur.

İnsana, doğaya, tarihe ve kültüre saygı gösteren şehirler kurabilen toplumlar, geleceğini de sağlam temeller üzerinde inşa eder. Çünkü şehirler, bir toplumun değerlerinin ve medeniyet tasavvurunun somutlaştığı mekânlardır.

Mesele yalnızca yeni yapılar inşa etmek değildir; şehirlerimizi şekillendiren zihniyeti yeniden inşa edebilmektir.

Budapeşte ve Viyana'dan dönerken zihnimde kalan en güçlü izlenim de buydu:

Güzel şehirler tesadüfen ortaya çıkmaz.

Onlar; hukukun, eğitimin, kültürün, estetiğin ve ortak sorumluluk duygusunun uzun yıllar boyunca inşa ettiği medeniyet eserleridir.

Belki de bugün yeniden sormamız gereken soru şudur:

Daha büyük şehirler mi kurmak istiyoruz, yoksa daha yaşanabilir ve daha medeni şehirler mi?