Devletin Bağımsızlığı, Yurttaşın Özgürlüğü

Bağımsızlık, bir ülkenin kendi geleceğini dışarıdan dayatılan bir iradeye tabi olmadan belirleyebilmesidir. Özgürlük ise yurttaşın kendi ülkesinde siyasal iktidar karşısında irade sahibi olabilmesidir. Biri devletin dışarıya karşı egemenliğini, diğeri insanın içerideki hürriyetini ifade eder. Peki, bağımsız bir devletin yurttaşları ne ölçüde özgürdür?

Bir ülke kendi sınırlarına, kurumlarına, ordusuna ve siyasal kararlarını alma yetkisine sahip olabilir. Uluslararası alanda bağımsız bir devlet olarak tanınabilir, başka devletlerin buyruğuna girmeden politikalarını belirleyebilir. Ancak bütün bunlar, o ülkede yaşayan insanların özgür olduğu anlamına gelmeyebilir.

Devletin bağımsızlığı ile yurttaşın özgürlüğü, birbirini tamamlayan fakat birbirine indirgenemeyen iki ayrı siyasal meseledir. Bağımsızlık, ülkenin kaderini kimin belirlediğiyle; özgürlük ise yönetme yetkisinin nasıl kullanıldığı ve insanın bu yetki karşısında hangi haklara sahip olduğuyla ilgilidir.

Modern siyasal düşüncenin temel gerilimlerinden biri burada ortaya çıkar: Bir millet dış tahakkümden kurtulduğu halde, kendi kurduğu devletin egemenliği altında özgürlük sorunuyla karşı karşıya kalabilir. Siyasal otoritenin yabancı bir güçten ulusal kurumlara geçmesi, iktidarın kaynağını değiştirir; fakat kullanım biçimini kendiliğinden demokratikleştirmez.

Bağımsızlık, özgürlüğün yerine geçemez. Onun siyasal koşullarından birini oluşturabilir; ancak tek başına özgür bir toplum yaratmaz. Dışarıdan yönetilmeyen bir ülkenin içeride nasıl yönetildiği, bağımsızlığın demokratik anlamını belirleyen temel sorudur.

Egemenliğin sahibi, özgürlüğün öznesi

Bağımsızlık ile özgürlük arasındaki fark, öncelikle öznelerinde belirginleşir. Bağımsızlığın öznesi siyasal topluluktur; uluslararası düzende onun hukuki temsilcisi devlettir. Özgürlüğün öznesi ise insandır. Birincisi kolektif iradenin dışarıya karşı korunmasıyla, ikincisi bireysel iradenin siyasal otorite karşısında güvence altına alınmasıyla ilgilidir.

Jean-Jacques Rousseau'nun Toplum Sözleşmesi adlı eserinde tartıştığı temel meselelerden biri, insanın siyasal bir bütünün parçası olurken özgürlüğünü nasıl koruyacağıdır. Rousseau'ya göre meşru siyasal otorite, bireyin bir başkasının iradesine boyun eğmesine değil, yurttaş olarak ortak yasaların oluşumuna katılmasına dayanır.

Ancak halkın egemen olması ile halk adına kullanılan iktidarın sınırlandırılması aynı şey değildir. Egemenliğin millete ait olduğunu kabul etmek, bu egemenliği kullananların her kararını meşru kılmaz. Çünkü millet siyasal bir bütün olarak tasavvur edilse de toplum, farklı düşüncelere, çıkarlara ve hayat anlayışlarına sahip insanlardan oluşur. İktidarın kendisini millet iradesiyle özdeşleştirmesi, bu çoğulluğu ortadan kaldırmaz.

Çoğunluğun desteğiyle yönetime gelmek, siyasal otoriteye hukukun üzerinde hareket etme yetkisi vermez. Demokratik düzenin ayırt edici niteliği, millet adına kullanılan yetkinin yine millet tarafından sorgulanabilmesi, denetlenebilmesi ve gerektiğinde el değiştirebilmesidir.

Egemenliğin millete ait olması, iktidarın millet adına sınırsız yetki kullanmasını değil, millete karşı sorumlu olmasını gerektirir.

Bağımsızlık ile özgürlük arasındaki ilişkinin felsefi derinliği, tahakküm kavramında belirginleşir. Tahakküm, yalnızca bir iradenin başka bir iradeye fiilen müdahale etmesi değildir. Bir kişinin veya kurumun, başkalarının hayatına keyfi biçimde müdahale edebilme gücüne sahip olması da tahakküm ilişkisi yaratır.

Cumhuriyetçi siyaset teorisinin çağdaş temsilcilerinden Philip Pettit, özgürlüğü tahakkümün yokluğu üzerinden tanımlar. Ona göre insanın özgür olması, yalnızca kendisine müdahale edilmemesine değil, başkasının keyfi iradesine bağımlı olmamasına da bağlıdır. Rousseau siyasal otoritenin meşruiyet kaynağını sorgularken, Pettit bu otorite karşısında özgürlüğün nasıl güvence altına alınabileceğine odaklanır.

Bir yurttaşın düşüncesini açıklamasının hukuken mümkün olması ile bunu yaptırım korkusu taşımadan yapabilmesi arasında önemli bir fark vardır. Bir gazeteci kamu kaynaklarının kullanımını sorguladığında mesleki geleceğinden, bir akademisyen eleştirel görüşlerini açıkladığında kurumsal baskıdan endişe ediyorsa, özgürlüğün hukuki varlığı ile fiili güvencesi birbirinden uzaklaşmış demektir.

Belirleyici olan, baskının mutlaka uygulanması değil, uygulanabilme ihtimalinin bireyin davranışlarını şekillendirmesidir. İnsan, henüz kendisine müdahale edilmeden de düşüncesini sınırlamaya başlayabilir. Böylece özgürlük, yalnızca açık yasaklarla değil, korkunun gündelik hayatı düzenleyen görünmez bir güce dönüşmesiyle de aşınır.

Bağımsızlık ile özgürlük arasında bu bakımdan önemli bir düşünsel yakınlık vardır. Bağımsızlık, bir toplumun yabancı bir gücün keyfi iradesine tabi olmasını reddeder. Özgürlük ise insanın kendi ülkesindeki siyasal otoritenin keyfi iradesine bağımlı olmamasını gerektirir.

Elbette devletler arasındaki bağımlılık ilişkileri ile bireyin siyasal iktidar karşısındaki konumu aynı değildir. Devletlerin karşılıklı bağımlılığı, uluslararası hayatın kaçınılmaz bir gerçeğidir. Ancak dış tahakküme karşı geliştirilen siyasal duyarlılığın, içeride keyfi yönetim karşısında kayıtsız kalması ciddi bir çelişkidir.

Dışarıdan yönetilmeyi reddeden bir siyasal topluluğun içeride keyfi yönetimi olağan kabul etmesi, bağımsızlık düşüncesinin dayandığı özgür irade ilkesini eksik bırakır.

Türkiye'de bağımsızlığın kurucu anlamı

Türkiye'nin modern siyasal tarihinde bağımsızlık, yalnızca uluslararası hukuk bakımından tanımlanmış bir egemenlik statüsü değildir. Aynı zamanda tarihsel bir varoluş mücadelesinin ve siyasal meşruiyet arayışının merkezinde yer alır.

Milli Mücadele, ülkenin yabancı işgalinden kurtarılmasının yanı sıra siyasal geleceğin hangi iradeye dayanacağı sorusunu da gündeme getirmiştir. Nitekim 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun birinci maddesinde yer alan “Hâkimiyet bilâ-kayd u şart milletindir” hükmü, dış bağımsızlık mücadelesi ile siyasal otoritenin meşruiyet kaynağının yeniden tanımlanması arasında doğrudan bir bağ kurmuştur.

Ancak milli egemenliğin anayasal ilke olarak benimsenmesi ile özgürlüklerin demokratik kurumlar aracılığıyla güvence altına alınması farklı süreçlerdir. Egemenliğin kaynağını değiştirmek, iktidarın kullanımını sınırlayan mekanizmaların kendiliğinden oluşmasını sağlamaz.

Türkiye'nin siyasal gelişimi, bu ayrımın tarihsel örneklerini barındırır. Cumhuriyet'in kuruluş döneminde milli egemenlik ilkesi siyasal düzenin merkezine yerleşirken, siyasal çoğulculuk uzun süre sınırlı kalmıştır. Çok partili hayata geçiş demokratik temsil bakımından önemli bir dönüşüm yaratmış; ancak seçimlerin varlığı, hukuk devleti ve temel özgürlükler konusundaki sorunları bütünüyle ortadan kaldırmamıştır.

1960 ve 1980 askeri müdahaleleri, devletin ve anayasal düzenin korunması adına siyasal hayatın askeri otorite tarafından yeniden şekillendirilebildiğini göstermiştir. Özellikle 1980 sonrasında güvenlik ve kamu düzeni gerekçeleriyle özgürlükler üzerinde kurulan sınırlayıcı çerçeve, devlet otoritesinin korunması ile yurttaş haklarının güvence altına alınması arasındaki gerilimi görünür hale getirmiştir.

Bu tarihsel deneyim, Türkiye'nin bağımsızlığını tartışmalı hale getirmez. Ancak bağımsızlığın tek başına demokratik bir düzen kurmaya yetmediğini, bunun için iktidarın sınırlandırılması ve yurttaş haklarının korunması gerektiğini gösterir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 5. maddesi, devletin temel amaçları arasında Türk milletinin bağımsızlığını korumayı ve insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamayı birlikte düzenler. Aynı madde, temel hak ve hürriyetleri sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engellerin kaldırılması sorumluluğunu da devlete yükler.

Devletin bağımsızlığını korumak ile yurttaşın özgürlüğünü güvence altına almak, birbirinden kopuk görevler değil, aynı siyasal düzenin amaçlarıdır. Ne var ki anayasal ilkelerin gerçek değeri, yalnızca metinlerde bulunmalarından değil, siyasal ve kurumsal hayatta karşılık bulmalarından doğar.

Türkiye'de bağımsızlık düşüncesi, tarihsel tecrübelerin de etkisiyle güçlü bir siyasal meşruiyet kaynağıdır. Ancak bu meşruiyetin zaman zaman devlet adına konuşan siyasal iktidarların tercihleriyle özdeşleştirilmesi, milli egemenliğin demokratik anlamını daraltabilir. Devlete bağlılık ile hükümet politikalarına destek arasındaki ayrımın belirsizleştiği yerde, eleştiri hakkı da kolaylıkla bir sadakat meselesine dönüşebilir.

Burada devlet ile siyasal iktidarın birbirinden ayrılması özellikle önemlidir. Devletin sürekliliği, ülkenin bağımsızlığı ve toplumun ortak çıkarları, herhangi bir yönetimin politik tercihlerinden daha geniş ve kalıcı kavramlardır.

Siyasal iktidarlar değişebilir; dış politika tercihleri, ekonomik programlar ve yönetim anlayışları tartışılabilir. Bu tartışmaların varlığı, devletin bağımsızlığına yönelmiş bir tehdit olarak görülemez.

Bağımsızlık, ülkenin dışarıdan yönetilmemesidir; iktidarın içeride denetlenmemesi değil.

Milli çıkarı kim tanımlar?

Bağımsızlık ile özgürlük arasındaki gerilimin en görünür olduğu alanlardan biri, milli çıkarın tanımlanmasıdır.

Her devlet güvenliğini, siyasal bütünlüğünü, ekonomik imkânlarını ve uluslararası hareket alanını korumaya çalışır. Ancak milli çıkarın varlığını kabul etmek ile onun yalnızca mevcut siyasal iktidar tarafından tanımlanabileceğini ileri sürmek farklı şeylerdir.

Milli çıkar, içeriği kendiliğinden belli olan değişmez bir hakikat değildir. Devletlerin güvenlik, egemenlik ve toprak bütünlüğü gibi süreklilik gösteren çıkarları bulunabilir; ancak bunların hangi politikalarla korunacağı siyasal değerlendirme ve tercih konusudur. Aynı güvenlik tehdidine karşı farklı stratejiler geliştirilebilir, aynı ekonomik hedefe ulaşmak için farklı yollar izlenebilir.

Milli çıkar konusunda görüş ayrılığı bulunması, taraflardan birinin zorunlu olarak ülkenin çıkarlarına karşı hareket ettiği anlamına gelmez.

Asıl sorun, siyasal iktidarın kendi tercihlerini milli çıkarın tek meşru yorumu olarak sunmasıyla başlar. Böyle bir durumda devletin çıkarları ile iktidarın çıkarları arasındaki sınır belirsizleşir. Hükümet politikalarına yöneltilen eleştiriler, ülkenin bağımsızlığına veya güvenliğine karşı çıkmakla eş tutulabilir.

Oysa devletin çıkarlarını savunmak ile mevcut yönetimin bütün kararlarını savunmak aynı şey değildir. Bir dış politika kararının ülke açısından yararlı olduğu ileri sürülebilir. Fakat bu iddia, kararın eleştiriden muaf tutulmasını gerektirmez.

Jürgen Habermas'ın müzakereci demokrasi anlayışı, demokratik meşruiyetin kamusal tartışmadan ayrı düşünülemeyeceğini ortaya koyar. Rousseau'nun siyasal otoritenin kaynağına, Pettit'in keyfi iktidar karşısındaki özgürlük güvencesine yönelttiği sorulara Habermas, demokratik kararların nasıl oluştuğu ve gerekçelendirildiği açısından katkıda bulunur. Farklı görüşlerin siyasal kararlar üzerinde etkili olabilmesi, yalnızca bireysel bir hak değil, kamusal aklın oluşmasının da koşuludur.

Elbette diplomasi, istihbarat ve ulusal güvenlik belirli ölçülerde gizlilik gerektirebilir. Ancak gizliliğin meşru olması, hesap verebilirliğin gereksiz olduğu anlamına gelmez. Güvenlik gerekçesi, devlet adına kullanılan yetkinin denetim dışına çıkarılmasının aracına dönüşmemelidir.

Bir ülkenin kendi kararlarını alabilmesi kadar, bu kararları eleştirebilmesi ve yanlış olduklarında değiştirebilmesi de önemlidir. Çünkü karar verme yetkisine sahip olmak, verilen kararın doğru olduğu anlamına gelmez.

Devletin güvenlik ihtiyacını göz ardı etmemek gerekir. Savaş, terör, dış müdahale ve ağır toplumsal krizler, olağan dönemlerden farklı tedbirler alınmasını gerektirebilir. Özgürlüklerin kullanılabilmesi de belirli bir kamu düzeninin ve hukuki güvenliğin varlığını gerektirir.

Ancak güvenlik ihtiyacının meşruluğu, bu gerekçeyle alınan her tedbiri meşru kılmaz. Belirleyici olan, sınırlamaların hukuki dayanağı, zorunluluğu, ölçülülüğü ve denetlenebilirliğidir.

Özgürlükleri sınırlayan bir tedbir, gerçekten karşı karşıya bulunulan tehdidi gidermeye mi yöneliktir, yoksa siyasal iktidarın hareket alanını genişletmeye mi hizmet etmektedir? Sınırlamanın kapsamı ve süresi belirli midir? Bağımsız yargı ve demokratik kurumlar bu tedbirleri denetleyebilmekte midir?

Devletin kendisini koruma ihtiyacı ile iktidarın kendi konumunu koruma isteği her zaman örtüşmez. Demokratik hukuk düzeninin önemi, bu ikisi arasındaki farkı görünür ve denetlenebilir kılmasındadır.

Özgürlük, devletin zayıflığı değil, meşruiyetinin ölçüsüdür

Modern devletin temel sorunlarından biri, siyasal otoritenin gücü ile bu gücün sınırları arasında meşru bir ilişki kurabilmektir.

Devlet, kamu düzenini sağlamak, güvenliği korumak ve ortak hayatın kurallarını uygulamak için yetkilere ihtiyaç duyar. Ancak bu yetkilerin varlığı, onların sınırsız kullanılabileceği anlamına gelmez. Hukuk devletinin temelinde, kamu gücünü inkâr etmek değil, onu kurallara ve denetime tabi kılmak düşüncesi bulunur.

Özgürlük, devlet otoritesinin yokluğu değildir. Meşru otoritenin keyfi iktidara dönüşmesini engelleyen siyasal ve hukuki güvencelerin varlığıdır.

İfade özgürlüğü, bağımsız yargı, siyasal çoğulculuk, örgütlenme hakkı ve kamusal denetim, yalnızca bireyi devlete karşı koruyan araçlar değildir. Aynı zamanda devletin toplumsal meşruiyetini ve kendi hatalarını düzeltebilme kapasitesini güçlendiren kurumlardır.

Eleştirinin serbest olduğu bir toplumda siyasal otoritenin farklı bilgi ve değerlendirmelere ulaşma imkânı genişler. Bu durum her zaman doğru karar alınacağını garanti etmez. Ancak hataların görünür hale gelmesi ve düzeltilmesi için daha elverişli koşullar yaratır.

Siyasal otoritenin eleştiriden uzaklaşması ise yalnızca yurttaşların özgürlük alanını daraltmaz. Yönetimin kendi kararlarının sonuçlarını sağlıklı biçimde değerlendirme imkânını da zayıflatır. Eleştirinin tehdit olarak algılandığı bir ortamda, karar alıcıların yalnızca duymak istedikleri bilgilerin dolaşıma girmesi tehlikesi büyür.

Bu nedenle güçlü devlet ile özgür yurttaş arasında zorunlu bir karşıtlık yoktur. Asıl ayrım, hukukla sınırlandırılmış kamu otoritesi ile keyfi iktidar arasındadır.

Gücünü yalnızca itaatten alan bir devlet ile meşruiyetini yurttaşlarının rızası, katılımı ve denetimiyle yeniden üreten bir devlet aynı siyasal niteliğe sahip değildir. Birincisinde yurttaş yönetimin muhatabıdır; ikincisinde siyasal düzenin kurucu öznesidir.

Özgürlük, devletin yurttaşa tanıdığı ve uygun gördüğünde geri alabileceği bir imtiyaz değil, meşru siyasal düzenin temelidir.

Türkiye açısından mesele, bağımsızlık ile özgürlük arasında tercih yapmak değil, tarihsel olarak güçlü bir meşruiyete sahip olan bağımsızlık düşüncesini yurttaş hakları ve demokratik denetim ilkesiyle bütünleştirmektir. Bu, bağımsızlığın tarihsel değerini azaltmak değil, siyasal anlamını derinleştirmektir.

Bir milletin kendi geleceğini belirleme hakkını kazanması tarihsel bir başarıdır. Ancak bu hakkın demokratik anlamını koruyabilmesi, yurttaşların siyasal kararları sorgulayabilmesine, iktidarı denetleyebilmesine ve gerektiğinde değiştirebilmesine bağlıdır. Millet iradesi, yalnızca iktidarın meşruiyet kaynağı olarak anıldığında değil, siyasal hayatın işleyişinde etkili olduğunda gerçek karşılığını bulur.

Bağımsızlığın temel sorusu, “Bu ülkenin kaderini kim belirliyor?” sorusudur. Özgürlüğün temel sorusu ise “Bu ülkede insan, kendi kaderi üzerinde ne kadar söz sahibi?” sorusudur.

Bu iki sorunun birbirinden ayrı düşünülmesi, milli egemenlik ilkesini eksik bırakır. Çünkü bağımsızlık, bir milletin kendi kaderini tayin etme hakkını; özgürlük ise o milleti oluşturan yurttaşların kendi gelecekleri üzerinde söz sahibi olmasını ifade eder.

Bağımsızlığın demokratik anlamı, devletin dışarıya karşı egemenliğinin içeride yurttaşların özgürlüğüyle tamamlanmasında saklıdır.